Бале, Қалъаи таърихи Хуҷанди Муассисаи давлатии “Маҷмааи фарҳангию таърихии “Қалъаи Хуҷанд”мавқеи хосае дорад,ки бо ҳашамату зебоӣ, фазои нотакрор ва бозгӯ намудани саҳифаҳои пурифтихори таърихи миллати тоҷик таваҷҷуҳи меҳмононро ба худ ҷалб менамояд. Ҳар рӯз ба ин мавзеи бостонӣ сокинони шаҳр, меҳмонон аз шаҳру ноҳияҳои гуногуни кишвар ва сайёҳони дуру наздик ворид шуда, аз таъриху фарҳанг ва муҳити зебои он дидан мекунанд. Барои меҳмонон Қалъаи Хуҷанд танҳо як ёдгории таърихӣ набуда, балки маконест, ки дар он таърих бо фарҳанги мардумӣ, ҳунарҳои суннатӣ ва табиати дилнишин ба ҳам омадааст. Яке аз мавзеъҳои ҷолиби маҷмаа ҳавлии ҳунармандони мардумӣ мебошад, ки меҳмон ба ин даромадгоҳи хушманзараи ҳунармандон қадам мегузорад, фазои он эҳсоси хосеро ба вуҷуд меорад. Ҳавзи оби зулол, ки дар муҳити сабзу хуррам ҷой гирифтааст ба ҳусни маҳалла таровати бештар мебахшад. Дарахтони маҷнунбед, ки шохаҳои сабзу нозукашро ба ҳар сӯ алвонҷ дода , гӯё ба меҳмонон сар фуруд оварда ба онҳо хайрамақдам мегӯянд. Дар атрофи ҳавз катҳои чӯбин гузошта шудаанд, ки рӯйи онҳо кӯрпачаву болиштҳои анъанавӣ ороста шуда, барои меҳмонон шароити муносиб фароҳам оварда шудааст. Ин гӯша бо ороиши суннатӣ ва муҳити орому осудааш ба инсон имкон медиҳад, ки пас аз тамошои осори таърихӣ лаҳзае истироҳат карда аз зебогии табиат ва фазои мардумии ин мавзеъ баҳра барад.

Ҷолибияти ҳавлии ҳунармандони мардумӣ танҳо бо тамошои зоҳирии он маҳдуд намешавад, балки дар ин ҷо унсурҳои фарҳанги мардумӣ ва ҳунари суннатӣ низ ба таври хос муаррифӣ гардиданд. Меҳмонон метавонанд бо намунаҳои гуногуни ҳунарҳои мардумӣ шинос шуда аз наздик эҳсос намоянд, ки ҳунари дастӣ чӣ гуна таъриху фарҳанги мардумро дар худ таҷассум мекунад.

Ҳамзамон, яке аз ҷузъиёти ҷолиби ин гӯша ҳузури парандагони хушовоз мебошад, ки барои мухлисони табиат ва дӯстдорони парандаҳо ба монанди кабк, бедона ва тазар нигоҳбин карда мешаванд. Ин парандагон на танҳо бо хушовозӣ, балки бо намуди зоҳирӣ ва рафтори хоси худ низ диққати дӯстдорони табиатро ба худ ҷалб мекунанд. Бедона бо овози ширину форами худ, кабк бо хониши хоси кӯҳистонӣ ва тазар бо зебоиву рангорангии худ аз ҷумлаи парандагони ҷолиби табиат мебошанд. Нигоҳубини онҳо ба зиммаи шахси масъул гузошта шуда, барои фароҳам овардани шароити муносиб ва ҳифзи онҳо мунтазам чораҳои зарурӣ андешида мешаванд. Вақте меҳмон дар ин ҳавлии сабзу хуррам менишинад, садои форам ва гуногуни парандагон ба фазои осуда ҳусни дигар зам мекунанд.Савти овози кабку бедона гӯё бо садои оби ҳавз ва ҳаракати баргҳои маҷнунбед ҳамоҳанг гардида, муҳити орому хотирмонро ба вуҷуд меорад. Аз ин рӯ, меҳмонон дар ин мавзеъ на танҳо осори бостониро тамошо мекунанд, балки аз мусиқии табиат низ лаззат мебаранд. Маҳз ҳамин омезиши таърих, фарҳанг ва табиат ҳавлии ҳунармандони мардумиро ба яке аз гӯшаҳои ҷолиби қалъаи таърихӣ табдил додааст. Барои сайёҳоне, ки мехоҳанд бо фарҳанги мардумӣ аз наздик шинос шаванд, чунин муҳит имконият фароҳам меорад, ки анъанаҳои миллӣ ва тарзи зиндагии мардумро дар фазои орому самимӣ эҳсос намоянд.

Боздид аз Қалъаи Хуҷанд барои ҳар як меҳмон метавонад хотираи фаромӯшнашаванда ба вуҷуд оварад. Зеро дар ин ҷо таърих танҳо дар осорхонаи таърихӣ ва нигораҳо маҳдуд намешаванд,балки дар ҳар гӯшаи қалъа нафаси гарми гузаштаи таърихи ниёгон эҳсос мегардад. Яъне, таърих дар меъмории қалъа, дар ҳунари мардумӣ, дар осори қадима ва фарҳанги ба меросмонда зинда аст. Онро метавон дар оби мусаффои ҳавз, дар сояи дарахтони маҷнунбед ва ҳатто дар садои парандагони хушовоз инъикос кард.

Маҳз ҳамин омезиши таърих, табиат ва ҳунари мардумӣ онро ба маконе табдил медиҳад, ки гӯё табиат ва таърих дар ин ҷо ба ҳам омада, як достони ягонаи хотираи гузаштагонро нақл мекунанд.